«Ο θρήνος για τον νεκρό από την εποχή του ομήρου μέχρι σήμερα»

Επικοινωνία με τους μαθητές από το Γυμνάσιο Σουφλίου μέσω e-mail,  στα πλαίσια του προγράμματος «Χρήση νέων Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνίας στην διδακτική πράξη», και απάντηση στις ερωτήσεις τους γύρω από το πένθος στα πλαίσια της εργασίας «Ο θρήνος για τον νεκρό από την εποχή του ομήρου μέχρι σήμερα».

Κομοτηνή, Μάιος 2010

Καλημέρα παιδιά και καλό μήνα! Καταρχήν να σας συγχαρώ για την πρωτότυπη εργασία σας και για την επιλογή αυτού του τόσο σημαντικού μα και πανανθρώπινου θέματος.

Να πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή και να δούμε με τι σχετίζεται ο θρήνος και πότε εμφανίζεται.

Ο άνθρωπος κατά τη διάρκεια της ζωής του αντιμετωπίζει μια σειρά από απώλειες. Άλλες από αυτές είναι ιδιαίτερα σημαντικές, όπως για παράδειγμα ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου, και άλλες λιγότερο, όπως ο χαμός ενός αγαπημένου παιχνιδιού.

Επιπλέον, πέρα από αυτές τις προφανείς απώλειες, υπάρχουν και άλλες, λιγότερο διακριτές, που συνοδεύουν τις όποιες αλλαγές συμβαίνουν στη ζωή ενός ανθρώπου. Πάρτε για παράδειγμα τη δική σας μετάβαση από το Δημοτικό στο Γυμνάσιο. Κάποιοι από εσάς «χάσατε» τον/την διπλανό/ή σας και κάθεστε με κάποιον άλλον, βρεθήκατε με διαφορετικά παιδιά στο ίδιο τμήμα, αλλάξατε δασκάλους κτλ. Η μετάβαση αυτή δηλαδή, είχε και κάποιες απώλειες, που σε ορισμένους δημιούργησαν, μεταξύ άλλων, και συναισθήματα θλίψης και πόνου, και ενδεχομένως να χρειάστηκε κάποιος χρόνος για την προσαρμογή στις νέες συνθήκες.

Για να μπορέσει τώρα κάποιος να «ξεπεράσει» μια απώλεια  χρειάζεται να υπάρξει κάποιος θρήνος, δηλαδή μια διαδικασία που:

Α) περιλαμβάνει όλες τις συναισθηματικές (π.χ. θλίψη, πόνος, οργή), συμπεριφορικές (π.χ. κλάμα), σωματικές (π.χ. αϋπνία, αίσθημα κόπωσης) και κοινωνικές (π.χ. απομόνωση)  αντιδράσεις του ανθρώπου που υπέστη την απώλεια,

Β) έχει έναν αναπτυξιακό χαρακτήρα και

Γ) θεωρείται φυσιολογικό και αναμενόμενο επακόλουθο μιας απώλειας.

Συνεπώς: απώλεια Æ θρήνο

Τι γίνεται με τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου;

Θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι ίσως από τις πιο αναγνωρίσιμες και οδυνηρές απώλειες, που ξεπερνιούνται δύσκολα, κυρίως λόγω του μόνιμου και μη αναστρέψιμου χαρακτήρα της (ο νεκρός δεν γυρίζει πίσω). Οι αντιδράσεις δε σε αυτόν εμφανίζουν μια μεγάλη ποικιλομορφία, που αλλάζει από εποχή σε εποχή και από πολιτισμό σε πολιτισμό.

Είναι σημαντικό επίσης να πούμε πως, αρκετά χρόνια πριν, οι έννοιες της ζωής και του θανάτου ήταν πολύ κοντά, παρά τη θλίψη και τον πόνο που τον συνοδεύουν. Αναφέρω χαρακτηριστικά τις περιπτώσεις οικογενειών που έκαναν πάνω από 10 παιδιά, και τελικώς επιζούσαν μόνο 2-3, καθώς τα υπόλοιπα πέθαιναν από αρρώστιες, ενώ η ζωή συνεχιζόταν για τα υπόλοιπα μέλη.

Τα τελευταία όμως χρόνια μια σειρά από νέες συνθήκες, κυρίως στον δυτικό κόσμο, όπως για παράδειγμα η μείωση της παιδικής θνησιμότητας, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής και οι εξελίξεις στο χώρο της ιατρικής επιστήμης, έχουν αναγάγει το θάνατο σε κάτι φοβερό, τραγικό, που πρέπει να το αποφύγουμε, και σε ακραίες περιπτώσεις να το αρνηθούμε

Τι είναι αυτό που επιτυγχάνεται μέσα από τον θρήνο;

Μέσα από τη διαδικασία του θρήνου καλείται κάποιος  να αποδεχτεί το γεγονός του θανάτου και της απώλειας ενός αγαπημένου προσώπου, και να παραιτηθεί από σκέψεις, συμπεριφορές και συναισθήματα που διατηρούν τον θανόντα «ζωντανό». Για παράδειγμα αρκετές γυναίκες, όταν χάνουν τον σύζυγο τους, εξακολουθούν να φορούν τη βέρα στο χέρι, μιλούν για αυτόν σε χρόνο ενεστώτα, κρατούν την ντουλάπα με τα ρούχα του όπως ακριβώς ήταν πριν πεθάνει, χάνουν την κοινωνική τους ζωή κ.α.

Όταν λοιπόν, μέσα από τη διαδικασία του θρήνου, αυτό επιτευχθεί, ο άνθρωπος που υπέστη την απώλεια του αγαπημένου προσώπου παύει να αποζητά την κάλυψη των συναισθηματικών του αναγκών από τον θανόντα,  και αρχίζει σιγά-σιγά να επενδύει συναισθηματικά σε νέες σχέσεις και δραστηριότητες, επιστρέφοντας με αυτόν τον τρόπο στη ζωή.

Πότε ολοκληρώνεται η διαδικασία του θρήνου;

 

Οι ειδικοί που μελετούν τον άνθρωπο και τη συμπεριφορά του, ασχολήθηκαν με το θέμα του θρήνου και προσπάθησαν να διακρίνουν πιθανά στάδια από τα οποία περνάει κάποιος που χάνει ένα αγαπημένο του πρόσωπο. Έτσι ανέπτυξαν μια σειρά από «μοντέλα» που περιγράφουν τα στάδια αυτά και το πιο διαδεδομένο φαίνεται στον παρακάτω πίνακα.

Στάδια πένθους Χαρακτηριστικά Διεργασίες
Μούδιασμα Άρνηση. Διανοητική επίγνωση της απώλειας, χωρίς συναισθηματική αποδοχή/ αντίδραση Μηχανισμός άμυνας για την αφομοίωση και επεξεργασία της πληροφορίας και την έναρξη του θρήνου.
Λαχτάρα και αναζήτηση Θυμός – αναπάντητα «γιατί». Σύγκρουση μεταξύ της συνειδητοποίησης της απώλειας και της ασυνείδητης επιθυμίας για επανένωση. Άλλοτε ρεαλιστική συμπεριφορά και άλλοτε όχι (ο νεκρός παραμένει «ζωντανός»). Προσπάθειες να ανατραπεί η μονιμότητα της απώλειας.
Αποδιοργάνωση Κατάθλιψη. Αποδιοργάνωση και σύγχυση. Ο προσδιορισμός του εαυτού συχνά στηρίζεται στον θανόντα. Αίσθημα αποπροσανατολισμού και μοναξιάς. Περιθώριο για κατάρριψη προηγούμενων τρόπων σκέψης, συμπεριφοράς και συναισθημάτων και ανάδειξη νέων πιο προσαρμοστικών.
Λύση- Διανοητική αναγνώριση & κατανόηση Φόβος για νέα ενδεχόμενη απώλεια χωρίς λόγο, φόβος δημιουργίας νέων σχέσεων. Απάντηση στο «γιατί;». Δημιουργία μιας νέας ιστορία που να εξηγεί την απώλεια.. Άρση του φόβου
- Συναισθηματική αποδοχή Φόβος κατακλυσμού από συναισθήματα θλίψης, πόνου, τύψεων. Επανάληψη σκέψεων και αναμνήσεων. Μετρίαση του φόβου κατακλυσμού από  δυσάρεστα συναισθήματα. Αλλαγή σκέψεων και αναμνήσεων καθώς οι αρχικές αποφορτίζονται συναισθηματικά και γίνονται ουδέτερες.
- Διαμόρφωση νέας ταυτότητας Αδυναμία αυτοπροσδιορισμού και επαναφοράς σε λειτουργικά επίπεδα διαβίωσης (προσωπικές επιδιώξεις, κοινωνική ζωή, οικογενειακές και επαγγελματικές υποχρεώσεις, κ.α.) Δημιουργία νέας ταυτότητας στο παρόν χωρίς αναφορά στον θανόντα, προσωπική λειτουργικότητα.

Πίνακας 1: Στάδια της διαδικασίας του θρήνου

 

Για να επιτευχθεί η απελευθέρωση του ανθρώπου που έχει χάσει ένα αγαπημένο πρόσωπο και να μπορέσει να επανέλθει σε προηγούμενα επίπεδα λειτουργικότητας, είναι απαραίτητο η διαδικασία του θρήνου να ολοκληρωθεί, κάνοντας την δική της πορεία μέσα στο χρόνο. Δεν θα πρέπει ούτε να διακόπτεται, ούτε να καταπνίγεται. Να σημειώσω μόνο πως το παραπάνω μοντέλο δεν είναι αυστηρά γραμμικό, καθώς κάποιος μπορεί να περάσει από κάποιο στάδιο και να ξαναγυρίσει σε αυτό, να παραμείνει για μεγάλο χρονικό διάστημα σε κάποιο άλλο, ή να μην περάσει καθόλου από ορισμένα στάδια.

Αφού λοιπόν είδαμε λίγα πράγματα γύρω από τη διαδικασία του θρήνου, πάμε να απαντήσουμε και στις δικές σας ερωτήσεις

  1. Ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος να αντιμετωπίσεις τον θάνατο ενός αγαπητού σου προσώπου;

-         Με το να «θρηνήσεις» τον χαμό του. Να επιτρέψεις δηλαδή στον εαυτό σου, δίνοντας και χώρο αλλά και χρόνο, να περάσει και να βιώσει τα διάφορα στάδια του θρήνου, έτσι ώστε στο τέλος να μπορέσει να ανακτηθεί η προηγούμενη λειτουργικότητα.

  1. Ο θρήνος μπορεί να λειτουργήσει ψυχοθεραπευτικά;

-         Ναι. Από μόνος του είναι μια διαδικασία που σηματοδοτεί το «προχώρημα» του ανθρώπου που θρηνεί. Στις περιπτώσεις δε που παρατηρείτε κάποια δυσκολία, στόχος των ψυχολογικών παρεμβάσεων είναι η ολοκλήρωση του θρήνου.

  1. Πόσο καιρό συνήθως είμαστε σε άσχημη ψυχολογική κατάσταση μετά τον θάνατο ενός αγαπημένου μας προσώπου;

-         Εξαρτάται. οι συνθήκες θανάτου, η σχέση μας με το πρόσωπο που πεθαίνει και τα όσα αυτή «σημαίνει» για μας, η δική μας φάση ζωής και κυρίως οι ανατροπές και δευτερεύουσες απώλειες που συνεπάγονται τον χαμό ενός ανθρώπου, είναι παράγοντες που επηρεάζουν τον χρόνο που χρειάζεται για την επούλωση αυτής της επώδυνης εμπειρίας.

Για παράδειγμα, η απώλεια του γονιού έχει διαφορετικό αντίκτυπο σε έναν έφηβο απ’ ό,τι σε έναν μεσήλικα και ενδεχομένως να τον επηρεάσει για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Αντίστοιχα, για έναν άνθρωπο είναι πολύ πιο δύσκολο να αντιμετωπίσει τον θάνατο ενός παιδιού, απ’ ό,τι τον θάνατο ενός αδερφού.

Αυτά είχα να σας πω, ελπίζω να σας βοήθησα με την εργασία σας και είμαι στη διάθεσή σας για οτιδήποτε άλλο χρειαστείτε.

Καλή επιτυχία!

Λιζέτα